Jasność nie jest tym, czym się wydaje.

Światło, które z powierzchni dociera do siatkówki, zależy od dwóch pomnożonych przez siebie rzeczy:

light reaching the eye = reflectance of the surface × light falling on it

Współczynnik odbicia to ułamek światła odbijanego przez powierzchnię (biały papier odbija większość światła, a węgiel kamienny — niewiele). Oświetlenie może bardzo się zmieniać — od jasnego słońca po głęboki cień. Siatkówka nie potrafi rozróżnić tych dwóch rzeczy na podstawie jednej liczby. Jeśli jakiś fragment jest ciemny, to czy papier jest szary, czy może biały i znajduje się w cieniu?

Twój mózg musi zdecydować i robi to na podstawie kontekstu. Ten efekt nazywa się stałością jasności: biała kartka nadal wygląda na białą w cieniu, a czarny węgiel kamienny nadal wygląda na czarny w słońcu, mimo że w wartościach bezwzględnych zacieniona biel może odbijać do oka mniej światła niż oświetlona słońcem czerń.

Iluzja cienia na szachownicy, rozsławiona przez naukowca zajmującego się widzeniem, Edwarda Adelsona, pokazuje, na czym polega ten trik. Walec rzuca cień na szachownicę. Jeden kwadrat poza cieniem wygląda na ciemny, a jeden kwadrat w cieniu wygląda na jasny, a jednak na ekranie oba kwadraty mają dokładnie taki sam odcień szarości. Twój mózg wie, że drugi kwadrat znajduje się w cieniu, i uwzględnia to, więc ten sam piksel wygląda jaśniej. Ta korekta jest częścią sposobu, w jaki widzisz, dlatego działa nawet wtedy, gdy znasz już odpowiedź.

Dwa dodatkowe efekty jasności wynikają z tego, jak oddziałują na siebie sąsiednie pola powierzchni:

• Kontrast jednoczesny: ta sama szarość wygląda na ciemniejszą na jasnym tle, a na jaśniejszą na ciemnym.
• Prążki Macha: gdy gładki gradient jasności styka się z jednolitym polem powierzchni albo gdy spotykają się stopnie szarej schodkowej gradacji, widzisz cienki jaśniejszy pasek po jasnej stronie krawędzi i ciemniejszy pasek po ciemnej stronie, mimo że na obrazie nie ma takich pasków. Nazwano je na cześć fizyka i filozofa Ernsta Macha, który opisał je w 1860s. Często wyjaśnia się je tym, że sąsiednie neurony wzajemnie się hamują, co wyostrza krawędzie.