Yayılma

Bir ilaç kana girdikten sonra kalp, yaklaşık bir dakika içinde onu tüm vücuda pompalar. İlaç kandan dokulara, yani kaslara, yağa, organlara ve ilaca bağlı olarak beyne dağılır. Bir ilaç kandan ne kadar çok ayrılıp dokularda kalırsa, ölçülebilmesi için kanda o kadar azı kalır.

Farmakologlar bunu tek bir sayıyla, dağılım hacmi, Vd ile özetler:

Vd = doz ÷ C₀

Burada C₀, damar içi bir doz karıştıktan hemen sonraki kan (plazma) derişimidir. Uydurma sayılarla bir örnek: doz = 100 birim, C₀ = 2 birim/L olduğunda Vd = 100 ÷ 2 = 50 L.

Ölçek olarak, bir yetişkinde yaklaşık 5 L kan bulunur; bunun kabaca 3 L'si plazmadır ve vücuttaki toplam su miktarı yaklaşık 40 L'dir. 50 L'lik bir Vd, vücuttaki tüm sudan daha fazladır! Bu, Vd'nin gerçek bir hacim olmadığını gösterir. Bu, ilacın kanda görülen derişime sahip olması için ihtiyaç duyacağınız görünür hacimdir. Büyük bir Vd, ilacın kandan ayrılıp dokularda kaldığı anlamına gelir (özellikle yağda çözünen ilaçlarda). Plazma hacmine yakın küçük bir Vd ise ilacın çoğunlukla kanda kaldığı anlamına gelir.

Dağılımı iki şey daha şekillendirir:

• Kan proteinlerine bağlanma. Birçok ilaç, plazmada bulunan albümin adlı proteine tutunur. Yalnızca serbest (bağlanmamış) kesir kandan ayrılabilir, hedefe ulaşabilir ve etki gösterebilir. Bağlı kısım bir rezerv gibidir. Serbest ilaç kullanıldığında denge değişir.
• Bariyerler. Kan-beyin bariyeri, çok sıkı bağlantılarla birleşmiş kılcal damar hücrelerinden oluşur ve birçok molekülü dışarı geri iten özel pompalara sahiptir. Beyni toksinlerden ve kanda taşınan kimyasalların çoğundan korur. Beyinde etki etmesi amaçlanan bir ilaç için engeldir; başka bir yerde etki etmesi amaçlanan bir ilaç içinse yararlı bir güvenlik özelliğidir.